HF
Op 6 december, vond rond 2030 UTC een M-vlam met een kracht van 8,12 plaats. De meesten zullen wel weten dat hierbij eerst röntgen- en UV-straling ontstaat, die aan de dagzijde van de aarde onmiddellijk leidt tot een activering van de D-laag en daarmee tot een demping van de radiogolfverspreiding in het lagere kortegolfbereik.
Daarnaast wordt een gigantische wolk van geladen deeltjes, een zogenaamde plasmwolk (voornamelijk elektronen), de ruimte in geslingerd, ook wel bekend als coronale massa-uitstoot (Engels: CME). Als deze wolk op de aarde is gericht, bereikt hij ons na ongeveer 24 tot 72 uur en leidt hij tot geomagnetische activiteit en tot aurora/noorderlicht.
Daarnaast veroorzaakt een zonnevlam, oftewel een zonne-uitbarsting, vaak ook een “Solar Proton Event” (SPE), een protonenregen: hoogenergetische protonen worden rechtstreeks van de zon weggeslingerd en kunnen met een snelheid tot 20 % van de lichtsnelheid reizen. Deze protonenregen bereikte rond 22.30 UTC de aarde, dus slechts twee uur na de uitbarsting.
Protonen worden afgebogen door het aardmagnetisch veld en stromen vooral in de poolgebieden binnen. Ze dempen de radiolijnen die over de poolgebieden lopen en kunnen elektronische systemen beïnvloeden en afzonderlijke data bits in computers veranderen (zoals onlangs gevreesd bij de Airbus A320).
Tip: op de website van ursi.org staat enkele wetenschappelijke publicaties:
“Response of the Low-Latitude Ionosphere to the May 10, 2024, Superstorm OverAscension Island” https://doi.org/10.46620/25-0003 en “Whistler-Mode Wave Duct Propagation Caused by Ultralow Frequency (ULF) Wave: Ray-Tracing Simulations and Cluster Observations” https://doi.org/10.46620/25-0019
De krachtige zonnevlam op 6 december uit een cluster van complexe actieve gebieden, leidde tot de verwachting dat er meer krachtige zonnevlammen zouden komen, en daarmee ook hevige magnetische stormen op aarde. Maar tot halverwege de week gebeurde er eerst vrij weinig. We hadden de afgelopen week wel meer dan tien kleinere zonnevlammen van klasse M, wat laat zien dat de voorspelling van verstoorde omstandigheden in het dalende deel van de zonnecyclus nog steeds klopt.
Het magnetisch veld was aangenaam rustig en de zonnewinden waaiden met 350 km/s, wat binnen het normale bereik ligt. Woensdagavond was er echter negen uur lang onrust, met een k-index tot 6. Uit Noord-Europa en de noordelijke staten van de VS werd noorderlicht gemeld toen twee van de vier verwachte plasmawolken kort na elkaar arriveerden. Verdere CME-invloeden veroorzaakten aan het einde van de week aanhoudende onrust met stormachtige fasen.
HF vooruitzichten
De actieve gebieden op de zon verplaatsen zich ondertussen geleidelijk naar de achterkant van de zon. Daarmee zet de trend van een afnemende zonneflux zich voort: op 4 december bedroeg deze nog 220, op vrijdag was deze al gedaald naar 135. Nieuwe gebieden worden pas halverwege de week verwacht, dus de komende dagen zal de activiteit eerder gematigd zijn, met een flux rond de 120-130.
In het weekend wordt eerst snelle wind uit een coronaal gat verwacht waarbij de Kp zaterdag kort boven de 4 kan uitkomen. De komende dagen zal de geomagnetische activiteit overwegend rustig tot onstabiel zijn.
De vrij hoge zonneactiviteit heeft de afgelopen dagen de middag-MUF boven Midden-Europa doen stijgen tot boven de 40 MHz, alleen na de magnetische storm was deze aanzienlijk lager. De waarden blijven ’s middags de 30 MHz-grens bereiken. In de nacht daalt de MUF snel tot ongeveer 7 MHz. De foF2, de zogenaamde kritische frequentie, daalt tijdelijk tot onder 3 MHz. Hierdoor ontstaat zelfs op de 80 m-band een “dode zone”, wat typisch is voor de laatste dagen van het jaar.
VHF en hoger
Dit weekend ligt Nederland aan de rand van een hogedrukgebied dat wegtrekt over de Balkan. Voor tropo levert het dit weekend nog een smalle band op met redelijke condities tussen Noord-Duitsland en Normandië. De huidige periode van onstabiel weer zal tot Kerstmis de drijvende kracht blijven achter de weersomstandigheden met later in de week weer lagedrukgebieden en daarmee kansen op regenscatter op de GHz-banden.
Meer mogelijkheden biedt meteorscatter doordat de Geminiden in de nacht van zaterdag op zondag hun hoogtepunt bereiken. Het is een van de drukste buien van het jaar, met een piek van 120 per uur, dus er zouden volop kansen moeten zijn en het is de moeite waard om dit in de week voor en na het hoogtepunt te verkennen. Rond 02:30 ’s nachts staat het punt waar de sterren vandaan vallen, de radiant, het hoogst aan de horizon. Dan is de meteorenactiviteit het hoogst, maar gedurende de hele nacht schieten tientallen vallende sterren aan de hemel voorbij.
Voor Aurora was er eerder in de week een snel ingetrokken waarschuwing voor een G3 storm. Pas op vrijdag was de Kp index hoog genoeg voor een reeks Auroraspots op 6, 4 en 2m in het DX cluster. Het blijft een kwestie van de meetwaarden en banden goed in de gaten houden.
Tot slot nog een herinnering dat deze winterperiode, van half december tot half januari, verrassend effectieve sporadische E kan opleveren. Dit is waarschijnlijk het gemakkelijkst te zien door de grafieken op propquest.co.uk te bekijken om te zien of de foEs-curve scherpe pieken vertoont. De 10- en 6m-banden zijn waarschijnlijk de banden die het meest waarschijnlijk tekenen van activiteit vertonen tijdens deze wintergebeurtenissen, maar het is zeker de moeite waard om te controleren of de grafieken veelbelovende tekenen vertonen.
EME
Voor EME-operators werd de declinatie van de maan op vrijdag 12 december negatief, wat betekent dat de maanvensters korter worden en de piekhoogte afneemt. We zijn voorbij het perigeum voor deze maand, dus de padverliezen nemen toe. De ruis op 144 MHz begint laag, maar neemt toe tot hoog op vrijdag 19 december, wanneer de zon en de maan dicht bij elkaar staan aan de hemel.
